Aşırı İfa Güçlüğü Nedeniyle Sözleşme Uyarlama

Sözleşmeden sonra ortaya çıkan, öngörülemeyen ve borçludan kaynaklanmayan olağanüstü olay edimler arasındaki dengeyi dürüstlük kuralına aykırı ölçüde bozarsa borçlu mahkemeden uyarlama isteyebilir. Uyarlama mümkün değilse ani edimli sözleşmede dönme, sürekli edimli sözleşmede fesih gündeme gelir. Her fiyat veya kur artışı tek başına yeterli değildir.

TBK m.138 hangi şartları arar?#

TBK m.138 dört koşulu birlikte arar: olay sözleşme yapılırken öngörülemez olmalı, borçludan kaynaklanmamalı, ifayı dürüstlük kuralına aykırı derecede ağırlaştırmalı ve borç henüz ifa edilmemiş veya haklar saklı tutularak ifa edilmiş olmalıdır. Sözleşmede riskin açıkça üstlenilmesi değerlendirmeyi değiştirir.

Hakim sözleşmeyi nasıl değiştirebilir?#

Bedel, vade, ödeme planı veya ifa yöntemi somut dengeye uygun biçimde değiştirilebilir. Amaç taraflardan birini bütün ticari risklerden kurtarmak değil, çöken işlem temelini ölçülü biçimde yeniden kurmaktır. Mali kayıtlar, sektör verileri ve olayın sözleşmeye gerçek etkisi gösterilmelidir.

Ödeme yapılmışsa dava açılabilir mi?#

Tek seferde ifa edilen borçta çekincesiz ödeme hakkı sona erdirebilir. Dönemsel ödemelerde ise önceki ödemelerin çekincesiz yapılması, ileriki dönemler için uyarlama istemini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Yine de her ödemede yazılı çekince koymak ispat bakımından önemlidir.

Uygulamalı örnek#

Üç yıllık tedarik sözleşmesinde ithal girdiye bağlı maliyet olağanüstü ve öngörülemez biçimde beş katına çıkmışsa yalnız kur tablosu sunmak yetmez. Borçlu, sözleşme kurulurken risk tahsisini, kendi kusurunun bulunmadığını, kar marjındaki değişimi ve ifanın nasıl ağırlaştığını belgelemelidir.

Okuyucu için yapılacaklar listesi#

Olağanüstü olay ile mali etki arasında bağ kurun.
Sözleşmedeki risk ve uyarlama maddelerini inceleyin.
Ödemeleri haklar saklı tutularak yapın.
Dava öncesi ölçülü uyarlama önerisi gönderin.
Bilançoları ve sektör verilerini aynı dönemlerle karşılaştırın.
Uyarlama olmazsa dönme veya fesih talebini terditli kurun.

Güncel ve doğrudan ilgili kararlar#

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E.2024/1255, K.2025/813, 12.02.2025#

Bursa'daki dövizli işyeri kirasında pandemi ve kur artışı ileri sürüldü. Daire, işlem temelinin çökmesi ölçütlerini açıkladı ve somut mali etki ile sözleşme risklerinin birlikte incelenmesini istedi. Alt sorun, genel ekonomik olgunun somut sözleşmeye etkisidir. Tam metin

Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E.2014/7891, K.2014/9404, 08.09.2014#

Kira bedeli isteminde mahkeme davayı uyarlama olarak nitelemişti. Daire, TBK m.138'in dört şartını tek tek ortaya koyarak talebin hukuki niteliğinin ve koşulların doğru incelenmesini vurguladı. Alt sorun, uyarlamanın kümülatif şartlarıdır. Tam metin

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E.2018/7863, K.2019/534, 24.01.2019#

Dönemsel kira ödemelerinin çekincesiz yapılması nedeniyle dava reddedilmişti. Daire, dönemsel borcun tek ifayla sona ermediğini ve önceki çekincesiz ödemenin uyarlama davasını engellemediğini belirtti. Alt sorun, ödeme sonrası talep hakkıdır. Tam metin

Kararların soruya verdiği net cevap#

Uyarlama otomatik fiyat düzeltmesi değildir. Dört şart somut delillerle kanıtlanmalı; genel enflasyon veya kur artışı yerine edim dengesindeki olağanüstü bozulma gösterilmelidir. Dönemsel borçlarda geçmiş çekincesiz ödemeler geleceğe ilişkin uyarlamayı mutlaka engellemez.

Sık sorulan sorular#

Döviz artışı her zaman uyarlama sebebi midir?#

Hayır. Artışın öngörülebilirliği, tarafların risk dağılımı ve somut mali etkisi incelenir.

Dava sürerken eski bedel ödenmeli mi?#

Mahkeme kararı veya ihtiyati tedbir yoksa tek taraflı eksik ödeme temerrüt riski yaratabilir. Ödeme çekincesi önemlidir.

Uyarlama geçmişe etkili olur mu?#

Talep tarihi, çekince ve borcun dönemsel niteliği önem taşır; her olayda otomatik geriye yürüme yoktur.

İlgili yazılara iç bağlantılar#

Kaynakça#

Bilgilendirme notu

Bu metin genel hukuki bilgi amacıyla hazırlanmıştır. Somut uyuşmazlığın özellikleri, süreler ve başvuru yolu ayrıca değerlendirilmelidir.